در حدود پنج ششم برنج ايران از گيلان است . مردم گيلان از بركت برنج و پيلهء ابريشم ، از ديگر ايالات غنىترند . برنجكارى در ايران بسيار قديمى است . حمد اللّه مستوفى ، در نيمهء اول قرن هشتم ، از برنج و ابريشم گيلان سخن مىگويد و جونس هنوى ، كه در سال 1156 هجرى قمرى ، براى خريد ابريشم به گيلان آمده بود ، مىگويد كه هيچ ايالتى در ايران به قدر گيلان برنج و ابريشم عمل نمىآورد . در اواسط قرن 13 هجرى ، به علت و با و طاعون ، دويست هزار نفر از سكنهء فعال ايران به خاك هلاك افتادند و در نتيجه برنجكارى و ديگر فعاليتهاى اقتصادى به حال ركود افتاد و كار به جايى رسيد كه گيلان برنج وارد مىكرد . در سال 1283 ، بار ديگر ، برنجكارى رو به رشد و پيشرفت نهاد و در 1296 قمرى ، صادرات برنج گيلان به روسيه به 000 ، 170 تومان رسيد و در سال 1314 ، به 886100 تومان و در سال 1328 به 041 ، 921 ، 2 تومان بالغ گرديد . » « 1 » ابريشم : در سال 1335 هجرى قمرى ، بطورى كه جمالزاده مىنويسد ، ابريشم نه تنها در ولايات شمالى بلكه در خراسان ، آذربايجان ، يزد و كاشان به عمل مىآمد ولى گيلان نه يازدهم صادرات ابريشم ايران را به عمل مىآورد . به گفتهء شاردن ، در سال 1081 هجرى ، محصول ابريشم ايران تقريبا 000 ، 633 من بوده و از اين مقدار ، 423 هزار من آن محصول كرمان بوده است . بنابه روايت هنوى ، از سال 1157 ، روزبروز ، خريداران ابريشم بيشتر مىشدند و حاصل ابريشم نيز در ايران ترقى مىكرد ؛ ولى ناخوشى « پبرين » ، اندك‌اندك ، به كرمهاى ابريشم ايران راه يافت و نتايج وخيمى به‌بار آورد . تخم نوعان ايران از بين رفت و تخمهاى خارجى جاى آن را گرفت . قيمت ابريشم ، برحسب جنس و وضع بازار ، از منى 143 قران تا 78 قران به فروش مىرسيد . صادرات پوست نيز در ايران خالى از اهميت نبوده است . بهترين پوستهاى صادراتى ايران در شيراز ، خراسان ، اصفهان و مخصوصا همدان به عمل مىآمد . « 2 » ترياك : پس از سال 1282 قمرى كه ابريشم ايران را ناخوشى « پبرين » خراب كرد ، كشاورزان ايران به كشت خشخاش پرداختند و اندك‌اندك تجارت ترياك رو به فزونى نهاد . در سال 1297 ، زراعت خشخاش بسيار زياد شد چنان كه ترياكى كه در سال 1302 به عمل آمد ، به چهارصد هزار من تخمين شد . ولى از آنجايى كه در آن زمان دو خمس ترياك ايران در خود مملكت مصرف مىشد ، صادرات قريب 240 هزار من بيشتر نبود . بهترين جنس ترياك براى ساختن مرفين به اروپا مىرفت . بهترين ترياك ايران از 12 تا 13 درصد مرفين دارد . « 3 » به نوشتهء گنج شايگان ، غير از آنچه گفتيم ، صمغها ، رنگها و نباتات روغنى جزو صادرات مهم ايران است . در ميان صمغها ، صمغ عربى بيشتر صادر مىشود . نشادر و انزروت و كتيرا نيز در داخل و خارج كشور مصرف مىشود . ديگر از محصولات نباتى سقز و انغوزه قابل توجه و شايان ذكر است . مواد پشمى مخصوصا پشم گوسفند و شتر ، همه ساله مقدارى به مصرف قالى و پارچه‌بافى مىرسد و قسمتى به اروپا و آمريكا صادر مىشود . محصول تنباكو و توتون ايران رو به افزايش است و

--> ( 1 ) . همان . ص 22 - 21 ( به اختصار ) . ( 2 ) . ر ك : همان . ص 29 - 24 . ( 3 ) . ر ك : همان . ص 30 .